Aperçu de la bibliothèque de Richelieu

Aperçu de la bibliothèque de Richelieu

Article rédigé et publié par Marie-Catherine Vignal Souleyreau, soumis à droits d’auteur

De son vivant, Richelieu a fait dresser un inventaire de sa bibliothèque, aujourd’hui conservé à la Bibliothèque nationale de France, département des Manuscrits occidentaux, coll. Manuscrits latins, volume 10384 (volume consultable en ligne sous la cote Latin 10384). Il laisse à sa mort 250 ouvrages au château de Rueil, dont hérite sa nièce, née Marie-Madeleine de Vignerot du Pont-de-Courlay, dame de Combalet puis duchesse d’Aiguillon, et surtout 1300 volumes manuscrits ainsi que 6150 ouvrages imprimés conservés au Palais-Cardinal, qu’il lègue à son petit-neveu, Armand de Vignerot (neveu de la précédente) par dispositions testamentaires du 23 mai 1642. Richelieu y stipule que l’ensemble qu’il lègue ne doit pas être dispersé mais conservé en son ensemble, en son hôtel mitoyen du Palais-Cardinal, qu’il en soit dressé, par deux docteurs de la Sorbonne, un inventaire en deux exemplaires, l’un pour accompagner le fonds, l’autre pour l’institution dont il était le proviseur depuis vingt ans1. Il précise souhaiter l’ouverture au public de sa bibliothèque, en son hôtel, contre rétribution d’un bibliothécaire chargé de la conservation et de l’entretien des ouvrages, et… d’un factotum, chargé du ménage !

Conformément aux dernières volontés de Richelieu, Thomas Blaise effectue un nouveau récolement de la bibliothèque en 1643-1644. L’inventaire de Thomas Blaise est aujourd’hui conservé à la Bibliothèque nationale de France, département des Manuscrits occidentaux, collection Nouvelles Acquisitions latines, vol. 2147 et vol. 2148 (consultable en ligne sous les cotes NAL 2147 et NAL 2148), et à la bibliothèque Mazarine, aux volumes manuscrits 4270 et 4271 (cote Ms 4270-4271).

Mais les fonds sont rapidement dispersés.

L’aperçu qui suit a été établi, dans sa majeure partie, d’après le catalogue en ligne de la Bibliothèque nationale de France, qui a permis d’identifier de nombreux ouvrages manuscrits et imprimés soustraits de la bibliothèque de Richelieu, en l’hôtel jouxtant le Palais-cardinal (devenu Palais-royal en 1643), pour alimenter la bibliothèque de la Sorbonne par ordonnance du Parlement de juillet 1660 : un inventaire « des livres transportés » est conservé à la bibliothèque Mazarine, Manuscrit 2418 (cote Ms 2418)2. Puis ils sont intégrés au fonds Sorbonne de la Bibliothèque nationale en 1796, avant d’être conservés au département des Manuscrits occidentaux de la BnF (site Richelieu) ou à la bibliothèque de l’Arsenal pour les imprimés.

79 volumes manuscrits et 156 volumes imprimés sont ici répertoriés…

Manuscrits :

Aristote, La Politique. Traduction en français par Nicolas Oresme. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle, conservé à la BnF, département des Manuscrits occidentaux, coll. Manuscrits français, volume 22500 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22500 »).

Aubusson, Pierre d’. Statuts de l’ordre de Malte [établis par le grand-maître Pierre d’Aubusson]. Manuscrit du XVIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23133 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23133 »).

Bible. Traduction en français par Raoul de Presles. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle, en deux volumes, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20065 et 20066 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20065 » « Français 20066 »). 

Bible abrégée, Vengeance de Vespasien, Enseignements de saint Louis, Vie de saint Christophe, Purgatoire de saint Patrice. Manuscrit du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25549 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25549 »).

Bibles [Paralipomènes I et II]. Traduction en français par Raoul de Presles. Manuscrit en deux volumes, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 22885 et 22886 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22885 » et « Français « 22886 »).

Biblia Latina. Manuscrit du dernier quart du XIIe siècle en quatre volumes, conservés à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Manuscrits Latins, vol. 15177, 15178, 15179 et 15180 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Latin 15177 », « Latin 15178 », « Latin 15179 » et « Latin 15180 »).

Billon de La Prugne, Jérémie deLes formes et maximes ordinaires dont on se sert aux sièges et prises des places par J. de Billon, Sr de La Prugne, manuscrit de trente feuillets, relié aux armes de Richelieu, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24266 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24266 »). 

Blois, Robert de. Poésies, réunies à la Vie des Pères. Voir ci-dessous.

Boccace, Jean. Cas des nobles hommes et femmes. Traduction par Laurens de Premierfait. Manuscrit sur Parchemin duXVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24289 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24289 »).

Bruni, Léonard, dit « l’Arétin ». Histoire des guerres puniques. Traduction par Jean Le Bègue, greffier de la Chambre des Comptes. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23086 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23086 »).

Cartes de l’Europe occidentale à l’usage des pilotes bretons. Manuscrit du XVIe siècle sur parchemin conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24909 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24909 »).

Cassan, Jacques de. Les droits des roys de France sur l’Empire par Me Jacques de Cassan, conseiller du roy et son advocat au siège présidial de Bésiers. Manuscrit de 1634 conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23955 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23955 »). La BnF conserve également, sous la cote Ms. fr. vol. 23954, le même ouvrage, ayant appartenu à Louis Phélypeaux d’Herbault, seigneur de La Vrillière, sous forme de manuscrit établi en 1644. Le texte en est publié dès 1632 à Paris sous le titre La Recherche des droits du Roi.

Cessol, Jacques de. Les Moralités sur le jeu des eschés, translatées de latin en franchois [par Jean Ferron]. Manuscrit du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr. 24274 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24274 »).

Chroniques de Saint-Denis. En deux exemplaires. Manuscrits du XVe siècle, conservés à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23142 et 23143 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23142 » et « Français 23143 »).

Chroniques tournaisiennes. Manuscrit du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24052 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24052 »).

Chrysostome, Dion (ou Dion de Pruse). L’Istoire de Troye, selon Dyon Crisostome, traduite en français par Jean de Beauvau, évêque d’Angers, d’après le texte latin de François Philelphe. Manuscrit du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24442 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24442 »).

Commines, Philippe de. Cronicque et histoire [de Louis XI]. Manuscrit sur parchemin du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23284 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23284 »).

Cronicques abregiés du commenchement du monde jusques au pape Jehan XXIIe, estraittes de la Bible et des Ystoires scolastiques[Chroniques abrégées du commencement du monde jusqu’au pape Jean XXII, extraites de la Bible et des histoires scolastiques]. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr. vol. 22987 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22987 »).

Digulleville, Guillaume de. Pèlerinage de la vie humaine, translaté de rime en prose françoise [par un clerc d’Angers, 1465]. Manuscrit du XVe siècle sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 12461 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 12461 »). 

Dupin, Jean. Livre de Mandevie : Les Merancolies [sic] de Jehan Du Pin sur les condicions de ce monde. Manuscrit du XVe siècle surparchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25519 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25519 »). 

Esclavonie, Georges d’. Traité de la Virginité. Manuscrit du XVe siècle sur parchemin. Manuscrit du XVIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24788 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24788 »).

Escouchy, Mathieu d’. Chronique. Manuscrit du XVIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23282 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23282 »).

Les Faits des Romains. En deux exemplaires. Manuscrit sur parchemin du XIIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits, coll. Ms. fr., vol. 23083 (Catalogue en ligne des manuscrits : “Français 23083“) ; manuscrit sur parchemin du XVe siècle, BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23084 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23084 »). 

La Fleur des vertus et de coustumes. Manuscrit du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24785 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24785 »).

Francières, Jean de. Livre de faulconnerie. Manuscrit du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24273 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24273 »).

Guyse, Jacques de. Chroniques de Hainaut. Manuscrit du XVe siècle en français, en trois volumes, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20127, 20128 et 20129 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20127 », « Français 20128 », « Français 20129 »). 

Histoire Roger. Manuscrit du XIIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20126 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20126 »).

Le Bouvier, Gilles, dit « Berry » (1402-1458). Chronique de Charles VII. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr., vol. 23283 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23283 »).

Le Féron, Jean. Généalogie de la maison de Sauzay, en Poictou, faicte et escripte de la main de maistre Jehan Le Feron, historiographe du roy et advocat au parlement de Paris. Manuscrit de 1560 sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23994 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23994 »).

Legrand, Jacques. Livre intitulé De bonnes meurs, lequel fist et composa vénérable religieux frère Jaques Legrant, de l’ordre des frères Hermites Saint Augustin du couvent de Paris. Manuscrit du XVe siècle sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24784 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24784 »).  

Le Roi, Adenet. Roman de CléomadèsRécits d’un ménestrel de Reimsetc. Manuscrit des XIIIe -XIVe siècle sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24430 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24430 »).

Livre de chasse que fit le comte [Gaston] Phébus de Foix. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24272 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24272 »). 

Le Livre de la moralité des nobles hommes et des gens de peuple sus le gieu des eschiés, translaté de latin en françois par frère Jehan de Vignay, hospitalier de l’ordre du Haut-Pas. Manuscrit du XIVe siècle sur parchemin, conservés à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25379 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25379 »).

Lorris, Guillaume de ; Meung, Jean de (Jean Clopinel). Le Roman de la Rose. En deux exemplaires. Manuscrits sur parchemin du XIVe siècle, conservés à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24388 et 24390 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24388 » et « Français 24390 »).

Longuyon, Jacques de. Les Vœux du paon. Manuscrit du XIVe siècle sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25522 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25522 »). 

Maillard, Olivier. Triumphes romains [sermon]. Manuscrit du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24725 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24725 »).

Mémoires qui peuvent servir à la Conférence pour la paix avec l’Empereur et le roy d’Espaigne. Recueil constitué par le chancelier Pierre Séguier pour Richelieu, en vue de la conférence de paix prévue à Cologne, en 1637, pour tenter de mettre fin à la guerre contre les Habsbourg. Manuscrit conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 17883 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 17883 »).

Metz, Gautier de. Gautier de Metz, etc. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 12481 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 12481 »).

Meung, Jean de (Jean Clopinel). Le Codicille de Maistre Jehan de Meun. Manuscrit du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 22544 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22544 »).

Mézières, Philippe de (attribué à). Le Songe du verger. Manuscrit sur parchemin et papier du XVe-XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24291 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24291 »).

Mézières, Philippe de (attribué à). Le Songe du vieil pèlerin. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits, coll. Ms. fr., vol. 22542 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22542 »).

Millet, Jacques. Mystère de la destruction de Troie. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24333 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24333 »).

De la modération de la justice distributive de France, qu’est la principalle et première partie de justice et la plus nécessaire pour le gouvernement de la monarchie. Manuscrit sur parchemin du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24234 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24234 »).

Molinet, Jean (1474-1506). Chronique. Manuscrit du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24035 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24035 »).

Moulins, Guyart des. Bible historiale. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle en deux volumes, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20087 et 20088 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20087 » et « Français 20088 »).

Œuvre nouvelle contenant pluseurs matères, et premiers l’An des sept dames, rondeaulx et ballades d’amours, la dernière eglogue de Virgile, une oraison de N.-D. ou est compris le fondement de la foy christienne… la première farse de Plaute nommée Amphitrion… Manuscrit du XVIe siècle. BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr. vol. 24316 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24316 »).

Ordonnances, statuts, stil et manière de procéder [au Grand Conseil de Malines, promulgués par le roi d’Espagne Philippe II (1559)]. Manuscrit du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr., vol. 25214 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25214 »).

Oresme, Nicolas. Traité de la première invention des monnaies. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr., vol. 23927 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23927 »). 

Ovide, Les Métamorphoses. Traduction manuscrite des quinze livres des Métamorphoses, établie au XIVe siècle sous le titre Ovide moralisé, avec une interprétation allégorique des fables, dite « moralisation » et faussement attribuée à Chrétien Legouais et François de Vitry.  Manuscrit conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24305 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24305 »).

Pfinzing, Melchior. Les dangiers rencontrés et en partie les aventures du digne très renommé et valeureux chevalier Chiermerciant, translatez de thiois [allemand] en françois [par « Jehan Franco, secrétaire »]. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr., vol. 24288 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24288 »).

Pisan, Christine de. Le livre des trois vertus. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 22937 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22937 »).

Pisan, Christine de. Dialogue entre Raison et le Chevalier [Épitre de la prison humaine]. Manuscrit du XVe siècle sur parchemin conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24786 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24786 »).

Prou des Carneaux, Nicolas († 1640). De Obsidione urbis Rupellae libri quator, qui paraît à Paris chez Melchior Mondière fin 1629, et qui lui est envoyé sous forme manuscrite par Charles de Beauclerc en février3.

La Queste du Saint Graal. Manuscrit du XIIIe siècle sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25520 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25520 »). 

Quinte-Curce. Faitz du grant Alexandre. Traduction établie par Vasco de Lucena. Manuscrit sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20311 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20311 »).

Registre de la répartition du don gratuit fait au Roi par l’Assemblée du Clergé tenue à Mantes en 1641. Manuscrit en deux volumes conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23472 et 23473 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23472 » et « Français 23473 »).

Rôles des fouages levés sous Charles VI (1420-1422). Manuscrit conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25907 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25907 »).

Roman du duc Lyon de Bourges et roman de Huelin [Huon] de Bordeaux et du roi Aubéron, en vers. Manuscrit du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 22555 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22555 »).

Roman de Florent et Octavian. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24384 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24384 »).

Roman de Lancelot du Lac [en prose, 4me partie]. Manuscrit sur parchemin du XIIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24367 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24367 »).

Roman de Mélibée et Prudence, en prose. Manuscrit du XVe siècle sur parchemin conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr., vol. 15105 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 15105 »).

Roman de Tristan de Leonnois [traduit par Luce Du Gast]. Manuscrit du XVIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. Fr., vol. 24400 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24400 »).

Li rommans de Godefroy de Buillon et de Salehadin et de tous lez autres roys qui ont esté outre-mer jusques a saint Loys qui darrenierement y fu [Le roman de Godefroy de Bouillon et de Saladin et de tous les autres rois qui ont été outre-mer jusqu’à saint Louis qui dernièrement y fut]. Manuscrit sur parchemin du XIVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 22495 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22495 »). 

Saint Augustin. La Cité de Dieu. Traduction en français établie par Raoul de Presles. Manuscrit du XIVe siècle en deux volumes. BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20105 et 20106 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20105 » et « Français 20106 »).

Savary de Brèves, François. Manuscrits réunis pendant son ambassade à Constantinople, acquis pour Louis XIII par l’imprimeur Antoine Vitré (1587-1674), pour les joindre à la bibliothèque de Richelieu. Un inventaire de ces manuscrits a été dressé : il est lui-même conservé sous forme manuscrite à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 15528, fol. 220 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 15528 »). 

Séguiran, Henri de, comte de Bouc [(1594-1669), premier président de la Cour des Comptes de Provence], Procès-verbal contenant l’estat véritable auquel sont de presant les affaires de la coste maritime de Prouvence. Manuscrit probablement établi en 16334, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24169 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24169 »). 

Spandounès, Théodore (Théodore Spandouin Cantacuzène). Traité de l’origine des Turcs, par Théodore Spandouyn Cantacasin [sic, traduction française par Jean Balarin de Raconis pour Jacques Ricard de Genouillac (v. 1465-1546), dit « Galiot de Genouillac »].Manuscrit du XVIe siècle sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25285 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25285 »).

Tignonville, Guillaume de. Les Dits des philosophes. Manuscrit du XVe siècle sur parchemin, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24296 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24296 »).

Tite-Live, Histoires : décades I à III. Traduction établie par Pierre Bersuire. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle en deux volumes conservés à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20313 et 20314 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20313 » et « Français 20314 »).

Traités de médecine vétérinaire pour les oiseaux. Manuscrit du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 25342 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 25342 »).

Tyr, Guillaume de. Histoire de la Terre d’Outremer. Manuscrit sur parchemin du XIII-XIVe siècle, en deux volumes, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24208 et 24209 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24208 » et « Français 24209 »).

Valle, le sieur de. Recueil des armoiries des premiers et anciens pairs de France, des modernes ducs pairs et non pairs et de tous les seigneurs qui ont assisté aux sacres de Henri IV et Louis XIII, par le sieur de Valles, Paris, 1633. Manuscrit sur papier, dédié à Richelieu et figurant dans sa bibliothèque, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 21110 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 21110 »).

La Vie de Gayus Julius Cesar, selon ce que en ont escript Suétone, Lucan et Saluste, translaté de latin en françois. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle, conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20312 bis (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20312 bis »). 

Vie des Pères, jointe aux Poésies de Robert de Blois… Manuscrit sur parchemin du XIIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24301 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24301 »).

Vies de saints. Manuscrit sur parchemin en français du XIIIe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 23112 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 23112 »).

Villehardouin et alii. Chroniques diverses. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24210 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24210 »).

Wavrin, Jean de. Chroniques d’Angleterre. Manuscrit du XVe siècle, en deux exemplaires, conservés à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 20358 et 20359 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 20358 » et « Français 20359 »).

Ystoire d’Olivier de Castille et de son loyal compaignon Artus d’Algarbe, traduite par Philippe Camus. Manuscrit du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscrits occidentaux, coll. Ms. fr., vol. 24385 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 24385 »).

Ystoire très plaisant de la destruction de Troye la grant. Manuscrit sur parchemin du XVe siècle conservé à la BnF, dép. Manuscritsoccidentaux, coll. Ms. fr., vol. 22553 (Catalogue en ligne des manuscrits : « Français 22553 »).

Imprimés :

Abati, Baldo Angelo. Baldi Angeli Abbatii medici physici Eugubini De admirabili viperæ natura, & de mirificis ejusdem facultatibus liber [Texte imprimé]. Ad serenissimum Franciscum Mariam II. Urbini ducem VI. Noribergæ recusus, sumptibus & typis Sebastiani Heusleri, 1603. Cote 4-S-1858 (1).

Allaci, Leone (1586-1669). Leonis Allatii Apes Urbanæ, sive De viris illustribus, qui ab anno MDCXXX. per totum MDCXXXIIRomæ adfuerunt, ac typis aliquid evulgarunt [Texte imprimé]. Romæ, excudebat Ludovicus Grignanus [Lodovico Grignani], 1633. Cote 8-H-24261

Alphabetum aethiopicum, sive abyssinum [Texte imprimé]. Cum oratione dominicali, salutatione angelica, symbolo fidei, & praeceptis Decalogi, latina lingua compositis, & charactere aethiopico impressis. Romae, typis Sac. Congregationis de Propag. Fide. [Imprimerie de la Congrégation de la Propagation de la Foi], 1631. Cote 8-BL-373 (1).

Andronicus de Rhodes [saint Maxime de Chrysopolis]. Andronikou Rhodiou Peripatētikou philosophou Paraphrasis tōn ēthikōn Nikomacheiōn. Andronici Rhodii Ethicorum Nicomacheorum paraphrasis [Texte imprimé]. Cum interpretatione Danielis Heinsii, hac editione plurimis tum descriptoris tum operarum mendis ab autore vindicata ; Ἀνδρονίκου Ῥοδίου Περιπατητικού φιλοσοφού Παράφρασις τῶν ἠθικῶν Νικομαχείων. Andronici Rhodii Ethicorum Nicomacheorum paraphrasis [Texte imprimé]. Cum interpretatione Danielis Heinsii, hac editione plurimis tum descriptoris tum operarum mendis ab autore vindicata. Lugduni Batavorum, excudit Joannes Patius [Jean Jacobsz Paets], juratus & ordinarius Academiae typographus, 1617. Cote 8-S-1833.  

Archi-episcopatus et electoratus Trevirensis, per refractarios monachos, Maximinianos, aliosque, turbati [Texte imprimé]. Augustae Trevirorum, Aegidius Immendorff, 1633. Cote 4-H-4312 (1).

Arngrimur, Jónsson (1568-1648), Crymogaea, sive Rerum Islandicarum libri III, per Arngrimum Jonam… [Texte imprimé]. Hamburgi, typis H. Carstens, 1610. Cote 4-H-4982 (1).

Baricelli, Giulio Cesare (1574 – v. 1640). Julii Cæsaris Baricelli, a S. Marco, civis Beneventani, doctoris medici, & philosophi, De lactis, seri, & butyri facultatibus, & usu, opuscula [Texte imprimé]. Cum jucunda, tum utilia, cum pleraque præter medicorum communem multorum opinionem notatu digna examinantur. Accessit in fine de chymico butyro non inutilis conventus. Cum triplici indice, capitum nimirum auctorum, & rerum memorabilium. Ad perillustrem D. Joan. Baptistam Nani, baronem regini dicata. Neapoli apud Lazarum Scoriggium [Lazzaro Scoriggio], 1623. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-2117 (1).

Baricelli, Giulio Cesare (1574 – v. 1640). Julii Cæsaris Baricelli a S. Marco doctoris medici & philosophi De hydronosa natura, sive sudore humani corporis libri quatuor [Texte imprimé]. In quibus non solum de origine, differentiis & præsagio : verum atque de usu apparatu et curatione sudorum disseritur. Opus varia lectione refertum, & cum ex veterum, neotericorumque medicorum decretis : tum ex longa, & accurata observatione nova methodo elucescit. Cum duplici indice, uno quidem capitum, altero vero memorabilium, quæ in opere continentur. Ad illustrissimum dominu D. Hieronymum Cabanilium. Neapoli apud Lazarum Scoriggium [Lazzaro Scoriggio], 1614. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-2117 (2).

Barlaeus, Caspar (1584-1648). Casparis Barlæi Triumphus federati Belgii, super debellatis ad Mosam urbibus, Venloa, Strala, Rurmunda, Trajecto, &c., pluribusque ad Scaldin victis castellis, Deo vindice, auspiciis potentissimorum DD. ordinum, armis ac stupenda virtute ill.mi principis Frederici Henrici, Arausionensium principis, etc. [Texte imprimé].Amsterdami, apud Guilielmum Blaeu [Willem Jansz Blaeu], 1632. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2643 (4).

Barlaeus, Caspar (1584-1648). Casparis Barlæi Rheno-Berca capta, federatorum ordinum auspiciis, duce belli illust.mo & invict.mo principe, Frederico Henrico, Arausionensium principe, etc. [Texte imprimé]. Amsterdami apud Guilielmum Blaeuw [Willem Jansz Blaeu], 1633. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2643 (3)

Barlaeus, Caspar (1584-1648). Casparis Barlæi Tumulus pot.simi. seren.simi. invict.simiq; regis, Gustavi Adolphi, Dei gratia Suecorum Gothorum, Vandalorumq. regis, magni principis Finnoniæ, ducis Esthoniæ Careliæque, nec non Ingriæ Livoniæque domini, etc. [Texte imprimé].Amsterdami apud Theodorum Danielis [Théodore Daniel], 1633. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2643 (2).

Baudier, Michel (v. 1589-1645). Histoire de l’administration du cardinal Ximenes, grand ministre d’Estat en Espagne, par le sr Michel Baudier,… [Texte imprimé]. Paris, Sébastien Cramoisy, 1635. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-2204.

Behm, Johann (1578-1648). Chronologica manuductio, & deductio annorum a conditu mundi, ad exterminium usque prioris et posterioris templi [Texte imprimé]: vera item, firmis argumentis, et chronologicis characteribus stipata alligatio celebratissimarum epocharum, olympiadicæ, urbis, Nabonazareæ cum anno exterminii prioris templi, falsarumque alligationum Funccianæ & Beroaldicæ per vera fundamenta refutatio. Duobus libris exhibita à Joanne Behm, S. S. Th. D. ejusdem in celebri Borussiaca academia professore ordinario, & aulæ ibidem concionatore. Hisce melioris illustrationis gratia ab eodem auctore adjectæ sunt : I. Duæ decades nobiliorum chronologico-historicarum observationum. II. Tabula regum Assyriorum, Medorum, Græcorum ex M. S. S. libro Græco Claudii Ptolemæi. III. Numerricæ alligationes annorum à mundo ad excidium usque posterioris templi, cum aliis maxime præcipuis epochis, iisque tum sacris, tum profanis. Opus omnibus & singulis literatis, in quolibet studiorum genere, perquam necessarium, utile, & jucundum. Francofurti ad Mœnum, curantibus Rulandiis, typis Nicolai Hoffmanni [Nikolaus Hoffmann], 1619. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-538.

Betera, Feliciano (1534-1610). Noctium Brixianarum, de igne pestilenti, gallico, venefico, malignitate, feritate, cacurgia, veneno [Texte imprimé]. Corruptione, putredine, fermentatione. Putredinis pestilentis forma, morbisque fulminantibus, & vulgaribus pro tertii libri aphorismorum ordine præsagiendis. Tomus primus. In quo duodecim libri existunt. Ubi tota fere ars medica ad summum causarum, signorum, curationumque, maximo cum ejusdem quotidiana fructu, per divinum veluti quoddam sublimata est. Authore Feliciano Betera Brixiano. Brixiæ, apud Polycretum Turlinum, 1601. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-913.

[Bible. A.T.. Livres sapientiaux (hébreu-latin). 1632] Psalmi Davidis Proverbia Salomonis, Ecclesiastes, et Canticum canticorum Hebraicè [Texte imprimé]cum interlineari versione Santis Pagnini : Benedicti Ariae Montani, & aliorum collato studio, ad Hebraicam dictionem diligentissimè expensa. Parisiis, sumptibus Sebastiani Cramoisy [Sébastien Cramoisy], 1632. Traduction de Sante Pagnino et de Benito Arias Montano, reprise de la Polyglotte d’Anvers. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-T-199.

[Bible (italien). 1641. Diodati]. La Sacra Bibbia, tradotta in lingua italiana [Texte imprimé], e commentata da Giovanni Diodati… Seconda editione, migliorata, ed accresciuta. Con l’aggiunta de’Sacri Salmi, messi in rime per lo medesimo. Stampata in Geneva per Pietro Chouët [Pierre Chouet], 1641. Traduction et commentaire de Jean Diodati. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-T-153.

[Bible (latin). 1642] Bibliorum sacrorum liber primus [-sextus] [Texte imprimé, Vulgate sixto-clémentine]. Parisiis, MDCXLII e Typographia Regia [Imprimerie royale, 1642], 6 volumes. Bibliothèque de l’Arsenal, cotes FOL-T-108 (1), FOL-T-108 (2) , FOL-T-108 (3), FOL-T-108 (4), FOL-T-108 (5), FOL-T-108 (6).

Billon, Jérémie deInstructions militaires, divisées en six livres [Texte imprimé]: le sommaire desquels est contenu en la page suivante. Par Jérémie de Billon, escuyer, sr de La Prugne, lieutenant de monsieur de Chappes. Au Roy. Lyon, par Barthélemy Ancelin, imprimeur & libraire ordinaire de Sa Majesté, 1617. Bibliothèque de l’Arsenal, cote RESERVE FOL-S-1956.

Blaeu, Willem Jansz (1571-1638). Guilielmi Blaeu Institutio astronomica de usu globorum & sphærarum cælestium ac terrestrium : duabus partibus adornata, una, secundum hypothesin Ptolemæi, per terram quiescentem [Texte imprimé]. Altera, juxta mentem N. Copernici, per terram mobilem. Latinè reddita à M. Hortensio, in ill. Amsterdamensium schola, matheseos professore. Amsterdami, apud Guilielmum Blaeu [Willem Jansz Blaeu], 1634. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-13607.

Bosquet, François (1605-1676). Pontificum Romanorum, qui e Gallia oriundi, in ea sederunt, historia ab anno Christi M. CCCV. ad annum M. CCC. XCIV. Ex mss. codicibus nunc primum edita, & notis illustrata [Texte imprimé]. Opera et studio Francisci Bosqueti Narbonensis IC. Parisiis, apud Sebastianum Cramoisy [Sébastien Cramoisy], via Jacobæa, sub Ciconiis. 1632. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-18747.

Boulenger, Jules-César (1558-1628). Julii Cæsaris Bulengeri Lodunensis doctoris theologi, et in academia Pisana professoris, Historiarum sui temporis libri tredecim : quibus res toto orbe gestæ ab anno millesimo quingentesimo sexagesimo, ad annum usque sexcentesimum duodecimum continentur [Texte imprimé]. Ad Cosmum II. serenissimum magnum Hetruriæ ducem IIII. Cum indicibus necessaris. Lugduni, sumptibus authoris, 1619, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-651 (1).

Boulenger, Jules-César (1558-1628). Julii Cæsaris Bulengeri Diatribæ ad Isaaci Casauboni exercitationes adversus illustrissimum cardinalem Baronium [Texte imprimé]. In duas partes divisæ. Cum indice diatribarum, & materiarum locupletissimo. Lugduni, apud hæredes Gulielmi Rouillii [chez les héritiers de Guillaume Rouillé], sub Scuto Veneto, 1617, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-651 (2).

Bozzi, Paolo (v. 1550 – v. 1628). Tebaide sacra nella quale con l’occasione di alcuni Padri Eremiti si ragiona di molte, & varie virtu [Texte imprimé]. Et altre Cose appartenenti al Christiano & specialmente a Religiosi ; i quali desiderano proffittare nella via dello spirito. Del R. D. Paolo Bozi, veronese. In Venetia, appresso Santo et Mattio Grillo fratelli [Santo et Mattio Grillo], 1621. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-6096.  

Camerarius, Johann Rudolf (1578-1635). Horarum natalium centuria I. et II. sive Narratio historica variorum in vita casuum, mirabilium naturæ in fortunis et honoribus vicissitudinum, diversissimorumque eventuum quos tum illustres, clarique viri, quam inferioris conditionis homines, in utramque partem sustinuerunt. In qua scientiæ astrologicæ veritas ac certitudo, adversus astrologomastiches, planè & perspicuè ostenditur. Studio ac labore Joannis Rudolphi Camerarii, Tubingensis, medicinæ doctotis in imperiali Esslinga [Texte imprimé]. Francofurti, sumptibus Egenolphi Emmelii [Egenolff Emmel], 1610. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-3709 (2).

Camerarius, Johann Rudolf (1578-1635). Sylloges memorabilium medicinae et memorabilium naturae arcanorum centuriae duodecim, studio et labore Joh. Rudolphi Camerarii,… [Texte imprimé]. Argentorati, sumptibus E. Zetzneri, 1626-1630. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-11071.

Campanella, Tommaso (1568-1639). Thomæ Campanellæ ord. præd. Disputationum in quatuor partes suæ philosophiæ realis libri quatuor [Texte imprimé]. Pro rep. literaria ac christiana, idest vere rationali, stabilienda contra sectarios. Una cum textu instaurato auctoque post editionem Tobianam. Suorum operum tomus II… Physiol. ethica, politica, oeconomica, cum quæst. Parisiis, ex typographia Dyonis. Houssaye [Denis Houssaye], 1637, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-59.

Campanella, Tommaso (1568-1639). Thomæ Campanellæ styl. ord. præd. Philosophiæ rationalis partes quinque. Videlicet : grammatica, dialectica, rhetorica, poetica, historiographia, juxta propria principia. Suorum operum tomus I [Texte imprimé]. Parisiis, apud Joannem Du Bray [-Tussanum Du Bray, i. e. Toussaint Du Bray], via Jacobæa, sub Spicis maturis, 1637-1638, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-189

Canon triangulorum, hoc est, sinuum, tangentium & secantium tabulæ, ad taxationem radii 100000.00, ex accuratissimis operis Palatini tabulis expressæ [Texte imprimé]. Lugduni Batavorum, apud Joannem Maire [Joannes Maire], 1626. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-13380 (2).

Cartari, Vincenzo (v. 1531 – ?) ; Pignoria, Lorenzo (1571-1631) ; Malfatti, Cesare (v. 1550 – ?). Seconda novissima editione delle Imagini de gli dei delli antichi di Vicenzo Cartari Reggiano [Texte imprimé]. Ridotte da capo a piedi alle loro reali, & non piu per l’adietro osservate simiglianze. Cavate da’ marmi, bronzi, medaglie, gioie, & altre memorie antiche ; con esquisito studio, & particolare diligenza da Lorenzo Pignoria padovano. Aggiontevi le annotationi del medesimo sopra tutta l’opera, & un discorso intorno le deità dell’Indie orientali, & occidentali, con le loro figure tratte da gl’originali, che si conservano nelle gallerie de’ principi, & ne’ musei delle persone private. Con le allegorie sopra le imagini di Cesare Malfatti Padovano, migliorate, & accresciute notramente. Et un catalogo di cento piu famosi dei della gentilità. Con l’aggiunta d’un altro catalogo de gl’autori antichi, & moderni, che hanno trattato questa materia, ordinato & raccolto dal medesimo Pignoria, che ha accresciute le annotationi, & aggiunte molte imagini. In Padova, nella stamparia di Pietro Paolo Tozzi, 1626. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-BL-1432.

Castelli, Pietro (1590-1661) [botaniste enseignant à la Sapienza, Rome], sous le nom de Tobia Aldini [préfet des jardins Farnèse à Rome] ; Ciamberlano, Luca (v. 1580 – ?) [graveur]. Exactissima descriptio rariorum quarundam plantarum, quæ continentur Romæ in horto Farnesiano [Texte imprimé] : Tobia Aldino Cesenate auctore illustr.mi et rev.mi principis et cardinalis Odoardi Farnesii medico chimico, et ejusdem horti praefecto. Romae Typis Jacobi Mascardi [Giacomo Mascardi], 1625. Bibliothèque de l’Arsenal cote FOL-S-638.  

Castelli, Ottaviano. La sincerità trionfante, overo l’Erculeo ardire [Texte imprimé], favola boscareccia… rappresentata nel palazzo dell’ illmo e eccmo sig. marchese di Covre, marescial di Francia etc. et ambasciatore… nelle publiche allegrezze celebrate in Roma per la nascita del Delfino, composta dal sig. Ottaviano Castelli,… Ronciglione, F. Mercurii, 1639. Bibliothèque de l’arsenal, cote RESERVE 4-BL-2259.

Clapmarius, Arnoldus [Johann Clapmaier dit Clapmarius] (1574-1604). Arnoldi Clapmarii de Arcanis rerum publicarum libri sex… Edidit Joannes Clapmarius [Texte imprimé]. Francofurti, typis J. F. Weissii, sumptibus J. Berneri, 1624. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-706.

Clavius, Christophorus (1537-1612). Responsio ad convicia, et calumnias Josephi Scaligeri, in calendarium Gregorianum [Texte imprimé] Item Refutatio cyclometriæ ejusdem. Auctore Christophoro Clavio Bambergensi, e Societate Jesu. Permissu superiorum Moguntiæ, excudebat Joannes Albinus [Johann Albin]. Cum gratia & privilegio sacræ Casareæ [sic] majestatis, 1609. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-629 (2).

Coccius, Jodocus (1581-1622). Dagobertus rex, Argentinensis episcopatus fundator, praevius, quem in Alsatia redivivum notisque illustratum publico donabat Jodocus Coccius,… in quo de utriusque Alsatiae finitimisque rebus ad sacram civilemque notitiam non pauca in loco memorantur. Molshemii, typis J. Hartmanni, 1623. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-2653.

Coquille, Guy (1523-1603). Histoire du pays et duché de Nivernois, par Me Guy Coquille, sieur de Romenay [Texte imprimé]. Paris, C. Cramoisy, 1622. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-3798

Contzen, Adam (1571-1635). Daniel aulæ speculum sive De statu, vita, virtute aulicorum atque magnatum [Texte imprimé] Auctore R. P. Adamo Contzen E societate Jesu, S. S. Theol : doct. Cum indice capitum et rerum copioso. Coloniæ Agrippinæ apud Joannem Kinckium [Johann Kinckius] sub monocerote, 1630. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-4813.

Coste, Hilarion de (1595-1661). Vita S. Elisabethae, Lusitaniæ reginæ, in sanctorum numerum relatæ ab urbano VIII. Sum. Pont. an. jubilei 1625. Ex variis authoribus collecta a F. Hilarione de Coste ordinis Minimorum S. Francisci à Paula presbytero... [Texte imprimé]. Lutetiae Parisiorum, ex typographia Roberti Stephani [Robert Estienne], 1626. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-20842 (1).

Dan, Pierre († 1649). Histoire de Barbarie et de ses corsaires [Texte imprimé], divisée en six livres… Ensemble des grandes misères & des cruels tourmens qu’endurent les Chrestiens captifs parmy ces infidèles… Paris, chez Pierre Rocolet, imp. & libr. ordin. du Roy, au Palais, aux Armes du Roy & de la Ville, 1637, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-5356.

Dávila Padilla, Agustín (1562-1604). Historia de la fundacion y discurso de la provincia, de Santiago de Mexico, de la orden de predicadores [Texte imprimé]. Por las vidas de sus varones insignes y casos notables de Nueva España. Por el maestro fray Augustin Davila Padilla. Al principe de España don Felipe nuestro señor. Edicion segunda. En Brusselas. En casa de Juan de Meerbeque [Jean Van Meerbeeck], 1625. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-3160.

Dempster, Thomas (1579-1625) ; Gatti, Oliviero († v. 1648) [graveur]. Historia ecclesiastica gentis Scotorum lib. XIX… auctore Thoma Dempstero,… baron. de Muresck,… [Texte imprimé]. Bononiae, typis N. Thebaldini, 1627. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-5881.

Divković, Matija (1563-1631) ; Bellarmin, Robert (1542-1621 ; Ledesma, Diego de (1519-1575). Nauk karstianski za narod slovinski[Texte imprimé]. Mnettsie [Venezia], Pietro-Maria Bertano, 1611. Doctrine chrétienne pour le peuple slave, donnée en slavon par Matija Divković d’après celles de Bellarmin et de Ledesma. Contient aussi : Sto čudesa aliti zlamenia blažene, i zlavne Bogorodice, i divice Marie [I cento miracoli della beata e gloriosa Madonna, la Vergine Maria]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-T-6039.

Doni d’Attichy, Louis (1598-1664). Histoire générale de l’ordre sacré des Minimes [Texte imprimé]. Divisée en huict livres. Recueillie et composée par le Père Louys Dony-d’Attichy, religieux du mesme ordre… Tome premier [-Tome second]. Paris, chez Sébastien Cramoisy, ruë sainct-Jacques, aux Cicognes, 1624, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-6197.

Du Chesne, André (1584-1640). Histoire des roys, ducs et comtes de Bourgongne et d’Arles [Texte imprimé]. Extraicte de diverses chartes & chroniques anciennes, & divisée en IIII livres… Paris, en la boutique de Nivelle, chez Sébastien Cramoisy, ruë S. Jaques, aux Cicognes, 1619, avec privilège du Roi et dédicace au président Pierre Jeannin (1540-1623). Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-3854.

Du Chesne, André (1584-1640). Historiae Normannorum scriptores antiqui [Texte imprimé], res ab illis per Galliam, Angliam, Apuliam, Capuæ principatum, Siciliam & Orientem gestas explicantes, ab anno Christi DCCCXXXVIII. ad annum MCCXX. Insertæ sunt monasteriorum fundationes variæ, series episcoporum ac abbatum : genealogiæ regum, ducum, comitum, & nobilium: plurima denique alia vetera, tam ad profanam quam ad sacram illorum temporum historiam pertinentia. Ex mss. codd. omnia ferè nunc primum edidit Andreas Duchesnius Turonensis. Lutetia Parisiorum, apud Robertum Foüet Nicolaum Buon Sebastianum Cramoisy via Jacobæa [Robert Fouet, Nicolas Buon, Sébastien Cramoisy], 1619, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2059.

Du Saussay, André (v. 1589-1675) ; Huret, Grégoire (1606-1670) [illustrateur] ; Rousselet, Gilles (1610-1686) [graveur] ; Charpignon, Claude [graveur]. Martyrologium Gallicanum [Texte imprimé], in quo sanctorum, beatorumque ac piorum plusquam octoginta millium, ortu, vita, factis, doctrina ; agonibus, trophæis, opitulationumque gloria : ac cæteris quibusque sacræ venerationis titulis, in Gallia illustrium : certi natales indicantur, triumphi suspiciendi exhibentur, nitidaque ac vindicata eorumdem elogia describuntur. Quæ commentariorum apodicticorum tomi quatuor subsequentes, uberius recensita, insignitaque multiplici antiquitatis ecclesiasticæ indagine, cumulabunt. Opus, in cujus penu constat absoluta christianissimæ Ecclesiæ historia, pridem ante desiderata : jamque, ut ex rebus conserta per sanctos divine gestis ; sic ex probatissimis quibusque monimentis, ac priscis codd. mss. summa fide, collecta. Studio ac labore Andreæ Du Saussay Parisini, S. R. E. protonotarii, concionatoris Regii, necnon ecclesiæ SS. Lupi & Ægidii in urbe pastoris. Lutetiæ Parisiorum, sumptibus Sebastiani Cramoisy, typographi Regii, via Jacobæa, sub Ciconiis, 1637 avec privilège du Roi et approbation théologique. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-3695 (1).

Du Saussay, André (v. 1589-1675) ; Huret, Grégoire (1606-1670) [illustrateur] ; Charpignon, Claude [graveur] ; Picard, Jacques († 1645) [graveur présumé]. Martyrologium Gallicanum [Texte imprimé], in quo sanctorum, beatorumque ac piorum plusquam octoginta millium, ortu, vita, factis, doctrina ; agonibus, trophæis, opitulationumque gloria : ac cæteris quibusque sacræ venerationis titulis, in Gallia illustrium : certi natales indicantur, triumphi suspiciendi exhibentur, nitidaque ac vindicata eorumdem elogia describuntur. Quæ commentariorum apodicticorum tomi quatuor subsequentes, uberius recensita, insignitaque multiplici antiquitatis ecclesiasticæ indagine, cumulabunt. Opus, in cujus penu constat absoluta christianissimæ Ecclesiæ historia, pridem ante desiderata : jamque, ut ex rebus conserta per sanctos divine gestis ; sic ex probatissimis quibusque monimentis, ac priscis codd. mss. summa fide, collecta. Studio ac labore Andreæ Du Saussay Parisini, S. R. E. protonotarii, concionatoris Regii, necnon Ecclesiæ SS. Lupi & Ægidii in urbe pastoris. Lutetiae Parisiorum, sumptibus Stephani Richer [Étienne Richer], in Palatio, & in via D. Joannis Lateranensis, sub Arbore virescenti, 1637, avec privilège du Roi et approbation théologique. Bibliothèque de l’Arsenal, FOL-H-3695 (2).

Élien le Tacticien ; Arcerius, Sixtus (1570-1623) [traducteur]. Claudii Æliani Tactica, sive De motionibus, ac præceptis militaribus, ad formandas & transformandas acies necessariis, liber singularis, tam ad belli usum perpetuum, quam intellectum Græcarum historiarum apprimè utilis. Editio nova [Texte imprimé]. Operâ ac studio Sixti Arcerii ; qui præter versionem & notas addidit illustrium aliquot præliorum e veteribus descriptiones, cum acierum nonnullis iconismis tabulis æn eis expressis [Traité de la tactique (grec-latin)]. Lugduni Batavorum, apud Ludovicum Elzevirium [Lodewijk Elzevier], 1613. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-4253.

Enriquez, Crisóstomo (1594-1632) ; Galle, Corneille (1576-1650) [graveur]. Menologium cistertiense notationibus illustratum [Texte imprimé] : auctore R. P. Chrysostomo Henriquez, Hortensi, S. Th. magistro, ordinis cistertiensis historiographo generali. Accedunt seorsim Regula, constitutiones, et privilegia ejusdem ordinis ; ac congregationum monasticarum et militarium quæ cistertiense institutum observant. Antverpiæ, ex officina Plantiniana Balthasaris Moreti [Balthasar Moretus (1574-1641)], 1630. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-3508.  

Euclide (323-285 av. J.-C.) ; Rhodius, Ambrosius (1577-1633) [éditeur scientifique]. Euclidis elementorum libri XIII [Éléments de géométrie livre XIII] succinctis & perspicuis demonstrationibus comprehensi à D. Ambrosio Rhodio Kembergensi, mathematum super: professore publico in Academia Leucorea [Texte imprimé]. Editio postuma, priore correctior & emendatior. Wittebergæ, impensis hæred. Pauli Helwigii [Paul Helwig], bibliop. Excudebatur ab Ambrosio Rothio, 1634. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-13232.

Ferrari, Filippo (1551-1626). Lexicon geographicum, in quo universi orbis oppida, urbes, regiones… flumina et maria antiquis recentibusque nominibus appellata suisque distantiis descripta recensentur… cum indice… latino-italico, auctore F. Philippo Ferrario,… [Texte imprimé]. Mediolani, apud J. J. Comum, 1627. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-182.

Fiaschi, Cesare (v. 1523 – v. 1568). Trattato dell’imbrigliare, atteggiare, & Ferrare cavalli. Di Cesare Fiaschi, nobile Ferrarese, diviso in tre libri [Texte imprimé]. Ne’ quali sono tutte le figure à proposito delle briglie, de gli atteggiamenti, e de’ Ferri. Et in questa quarta impressione aggiontovi Il trattato di mescalzia di Filippo Scacco da Tagliacozzo. Nel quale sono contenute tutte le infermità de’ cavalli così interiori, come esteriori, & li segni da conoscerle, & le cure con potioni, & untioni, & sanguigne per essi cavalli. Opera utilissima à prencipe, à gentilhuomini, à soldati, & in particolare à manescalchi. In Venetia, apresso Vicenzo Somascho, 1614. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-4493.  

Freher, Marquard (1565-1614). Decisionum areopagiticarum sylvula [Texte imprimé]. In queis controversiarum apud veteres pro inexplicabilibus habitarum resolutiones novâ ratione tentantur. Marquardo Frehero consiliario archi-palatino auctore. [Heidelberg], typis Gotthardi Voegelini [Gotthard Vögelin], 1615. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-6720 (3).

Frizon, Pierre (1586-1651). Gallia purpurata qua cum summorum pontificum, tum omnium Galliæ cardinalium, qui hactenus vixere res præclare gestæ continentur ; adjectæ sunt parmæ, & earundem descriptiones. Capita selecta ad cardinalatum pertinentia. Epitome omnium conciliorum Galliae tam veterum, quàm recentiorum. Nomenclatura magnorum Franciæ eleemosynariorum. Opera, & studio Petri Frizon doctoris theologi Parisiensis, & in magna Franciæ eleemosynaria vicarii generalis [Texte imprimé]. Lutetiæ Parisiorum apud Simonem Le Moine [Simon Le Moyne], via Jacobæa ad insigne Trium Coronarum, 1638. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-3463

Hippocrate (460-377 av. J.-C.) ; Galien, Claude (v. 131 – v. 201) ; Chartier, René (1572-1654) [éditeur scientifique]. Magni Hippocratis,… et Claudii Galeni,… Universa quae extant opera [Texte imprimé]. Renatus Charterius,… plurima interpretatus, universa emendavit, instauravit, notavit, duxit, secundum distinctas medicinae partes in tredecim tomos digessit et conjunctim graece et latine primus edidit, astruxit et medicam synopsin… Lutetiae Parisiorum, 1639. Ouvrage en cinq exemplaires conservés à la bibliothèque de l’Arsenal, cotes FOL-S-771 (1), FOL-S-771 (2), FOL-S-771 (3), FOL-S-771 (5) et FOL-S-771 (10).

Gerardo, Pietro (XIIIe siècle). Historia nella quale non solo si contiene la vita d’Ezzelino terzo da Roman, con l’origine, e fine della sua famiglia: ma ancora le guerre, & successi notabili, occorsi nella Marca trivisana dal 1100. Fin’al 1262 [Texte imprimé]. Raccolta da diverse antiche historie. Di nuovo ricorretta, e ristampata in miglior forma. In Vicenza, per Francesco Grossi, 1610. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-4133.

Giggei, Antonio († 1632). Sive Thesaurus linguae arabicae, quem Antonius Giggeius… eruit… [Texte imprimé]. Mediolani, ex Ambrosiani collegii typ., 1632, en 4 volumes. Bibliothèque de l’Arsenal, cotes Fol-BL-60 (1), Fol-BL-60 (2) ; Fol-BL-60 (3) ; Fol-BL-60 (4).

Glavinich, Franciscus (le père). Czvit szvetih toyeszt sivot szvetich od kih Rimszka czrikva çini szpominak, prenessen i szlosen na harvatszki yezik catholiçanszkim obiçayem, po O. F. Franciscu Glavinichu,… [Texte imprimé, La Fleur des saints]. Venetiis, apud J. Salis, 1628. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-6455.

Glavinich, Franciscus (le père). Szvitloszt dusse verne gdi seszt sztuari k’ zuelichenyu… szabrano i szloseno po O. F. Franciscu Glavinichu,… [Texte imprimé, Le guide de l’âme fidèle qui veut parvenir à la perfection.]. Venetia, M. Ginammi, 1632. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-BL-373 (2).  

Glorioso, Giovanni Camillo (1572-1643). Joannis Camilli Gloriosi Exercitationum mathematicarum decas prima [-tertia], in qua continentur varia et theoremata et problemata… [Texte imprimé]. Neapoli, ex typogr. L. Scorigii (S. Roncalioli), 1627-1639. 3 parties en 1 vol., conservé à la bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-2949 (1).  

Glorioso, Giovanni Camillo (1572-1643). Responsio Joannis Camilli Gloriosi ad vindicias Bartholomæi Soveri. Item responsio ejusdem ad scholium Fortunii Liceti… [Texte imprimé]. Neapoli, ex typographia Secundini Roncalioli, 1630. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-2949 (2).

Glyzonios, Emmanuel (1540-1596). Βιβλίον πρόχειρον τοῖς πᾶσι. Περιέχον τὴν Πρακτικὴν Ἀριθμητικὴν ἤ μᾶλλον εἰπεῖν λογαριαστικὴν[Biblion procheiron tois pasi. Periechon tēn te praktikēn Arithmētikēn, ē mallon eipein...] [Texte imprimé]. Καὶ περὶ τοῦ πῶς εὑρίσκειν ἕκαστος τὸ ἅγιον Πάσχα, καὶ τέλειον Πασχάλιον ἀεὶ καὶ πάντοτε. Καὶ περὶ εὑρέσεως σελήνης ἐν ποία ἡμέρα γίνεται ἡ γέννα αὐτῆς. Con privilegio. Ἐνετίησιν. Παρὰ Ἀντωνίῳ τῷ Πινέλλω. ᾳχκα′. Ἐνετίησιν, Παρὰ Ἀντωνίῳ τῷ Πινέλλω [Antonio Pinelli (imprimeur-libraire)], ᾳχκα′. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-2884.

Goldast, Melchior (1578-1635). Suevicarum rerum scriptores aliquot veteres partim primum editi partim emendatius atque auctius… ex bibliotheca et recensione Melchioris Haiminsfeldii Goldasti [Texte imprimé]. Francoforti, in officina W. Richteri, impensis C. Nebenii, 1605. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4964 (2).

Goorle, Abraham van (1549-1608). Abrahami Gorlæi Antuerpiani Dactyliotheca seu Annulorum sigillarium quorum apud Priscos tam Græcos quam Romanos usus [Texte imprimé]. E ferro aere argento & auro promptuarium. Accesserunt variarum gemmarum quibus antiquitas in sigillando uti solita scalpturæ. [Delft, 1601]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-7813.

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). J. B. Gramaye. Antiquitates illustrissimi ducatus Brabantiae… [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina J. Momartii, 1610.  Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570.

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). J. B. Gramaye. Antiquitates illustrissimi ducatus Brabantiæ [Texte imprimé]. In quibus singularum urbium initia, incrementa, respublicæ, privilegia, opera, laudes : cœnobiorum fundationes, propagationes, sacri thesauri, encomia, viri clari : ecclesiarum patronatus, monumenta, reliquiæ S. S. collatores : pagorum dominia, domini, familiæ, quantum quidem nunc fieri potuit speciatim descripta ; ritas sacri profaniq[ue] inserti, icones urbium omnium, & præcipuorum in singulis operum, arcium & monasteriorum in singulis operum, arcium & monasteriorum celeberiorum alibi insertæ ; omnia ex ducentis & amplius manuscriptis codicibus (quorum præcipuos historiæ ducum præfixi nominatim) ex opidorum cœnobiorumq[ue] archivis, ex privatorum plurium schædis collecta. Cum indicibus rerum & locorum copiosis, & urbium singularum testimoniis de veritate scriptorum, & scribentis diligentia. Bruxellae, ex officina Joannis Momartii [Jean Mommaert], typo. jurat., anno 1610. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570 (1).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). J. B. Grammay. Antverpiae antiquitates, et opidorum, municiporum, pagorum, dominiorum quae sub ea. [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina Joannis Mommartii [Jean Mommaert], typ. jurat. anno 1610. Bibliothèque de l’arsenal, cote 4-H-4570 (10).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Arscotum ducatus, cum suis baronatibus. J. B. Gramaye præpositi Arnhem. archidiac. Ultraject. I. V. L. & publici in academià Lovaniensi professoris [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina Joannis Mommartii [Jean Mommaert], typ. jur. anno 1606. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570 (3).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Bruxella cum suo comitatu, J. B. Gramaye, præpositi Arnhem. archidiac. Ultraject. I. V. L. & publici in academia Lovaniensi professoris [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina Joannis Mommartii [Jean Mommaert], typ. jur. anno 1606. Bibliothèque de l’Arsenal cote 4-H-4570 (9).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Gallo-Brabantia Joannis B. Gramaye, præpositi Arnhemensis, archidiaconi Ultrajectini, I. V. L. & professoris in academia Lovaniensi publici. [Texte imprimé]. Bruxellae, apud Joannem Mommartium [Jean Mommaert] typ. Juratum, anno 1606. Bibliothèque de l’arsenal, cote 4-H-4570 (5).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Gallo-Brabantia ad limitem Namurcæum, J. B. Gramaye, præpositi Arnhem. archidiac. Ultraject. I. V. L. & publici in academià Lovaniensi professoris [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina Joannis Mommartii [Jean Mommaert], typ. jur. anno 1606. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570 (6).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Gallo-Brabantia ad limitem Hannonicum, J. B. Gramaye præpositi Arnhem. archidiac. Ultraject. I. V. L. & publici in academià Lovaniensi professoris [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina Joannis Mommartii [Jean Mommaert], typ. jur. anno 1606. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570 (7)

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Gallo-Brabantia ad limitem Eburonicum, J. B. Gramaye, præpositi Arnhem. archidiac. Ultraject. I. V. L. & publici in academià Lovaniensi professoris [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina Joannis Mommartii [Jean Mommaert], typ. jur. anno 1606. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570 (8).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Thenæ et Brabantia ultra Velpam, quae olim Hasbaniae pars. J. B. Gramaye, præpositi Arnhem. archidiac. serenissimorum Belgii principum historici & professoris academici [Texte imprimé]. Bruxellae, ex officina Joannis Mommartii [Jean Mommaert], typ. jur. anno 1606. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570 (4).

Gramaye, Jean-Baptiste (1579-1635). Vilvordia, cum pagis comitatus sive territorii Bruxellensis, quae inscribit illus[strissi]mo. excell[entissi]moq[ue] domino Gerardo Hornano, comiti Baussigniacensi, baroni Boxtelensi, toparchæ Iscano, domino in Arquennes, &c. J. B. Gramaye principum historicus [Texte imprimé]. [S. l., entre 1600 et 1620]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4570 (2).

Grotius, Hugo (1583-1645) ; Van der Does, Johan (1545-1604) ; Van der Does, Johan (1571 – v. 1596). Chronicon Hollandiæ. De Hollandorum repub. & rebus gestis [Texte imprimé]commentarii Hugonis Grotii, Jani Douscommentarii hugonis Grotii, Jani Dousæ patris, Jani Dousæ filii. Lugduni Batavorum, apud Joannem Maire [Joannes Maire], 1617. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4658.

Grouchy, Nicolas de (seigneur de La Court). La béatitude ou Les imitables amours de Theoys et de Carite [Texte imprimé]. Distinguées en dix poëmes dragmatics, en chacun desquels se traitte matière absoluë, & paroissent nouveaux effects. Dediées à monseigneur l’Eminentissime cardinal de Richelieu, duc & pair de France, grand maistre, chef & sur-intendant general de la navigation & commerce de ce royaume, gouverneur & lieutenenant general pour le Roy du païs de Bretagne, par Nicolas de Grouchy, advocat, sieur de la Court, natif de Clermont en Beauvaisis. Paris, imprimé aux despens de l’autheur [par François Julliot], 1632. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-BL-14071.

Gruther, Philippus. Philippi Grutheri a Diderixlant De prisca virtute Batavorum oratio [Texte imprimé]. Habita in auditorio theologicopræsentibus magnifico rectore, nobilissimis academiæ Lugd. Batavæ curatoribus, consulibus, professoribus, aliisque, IX maii anno M DC XVIII. Lugduni Batavorum, typis Isaaci Elzevirii [Isaac Elzevier], 1618. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2643 (5).

Guldin, Paul (1577-1643). Refutatio elenchi calendarii gregoriani a Setho Calvisio conscripti et opera Davidis Origani editi… Accessit, praeter digressionem, qua Josephi Scaligeri de aequinoctiorum anticipatione diatriba discutitur, liber quintus de ratione ac praxi calendarii ecclesiastici christianorum et computi Hebraerorum… [Texte imprimé] auctore Paulo Guldin e Societate Jesu. Moguntiae, ex officina typographica Joannis Albini [Johann Albin], 1616. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-629 (1).

Heda, Willem ; Furmer, Bernard Gerbrand (éditeur scientifique). Historia episcoporum trajectensium, auctore Wilhelmo Heda… [Edidit Bernardus Furmerius.] [Texte imprimé]. Franequerae, R. Doyema, 1612. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-5821 (2).

Henel von Hennenfeld, Nicolaus (v. 1582-1656). Nicolai Henelii,… Silesiographia, hoc est Silesiae delineatio brevis et succincta… [Texte imprimé]. Francofurti, typis J. Bringeri, 1613. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4964 (3).

Henel von Hennenfeld, Nicolaus (v. 1582-1656). Breslo-graphia, hoc est Vratislaviae, Silesiorum metropole… [Texte imprimé]. Francofurti, typis J. Bringeri, 1613. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4964 (4).

Inchofer, Melchior (1585-1648). Epistolæ B. Virginis Mariæ ad Messanenses veritas vindicata ac plurimis gravissimorum scriptorum testimoniis et rationibus erudite illustrata auctore P. Melchiore Inchofer Austriaco è Soc : Jesu [Texte imprimé]. Messanæ, ex typographia Petri Breæ, sumptibus Josephi Matarozii, 1629-1630. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-1367.

Jaubert de Barrault, JeanBouclier de la foy catholique contre le « Bouclier » de la religion prétendue, du ministre Du Moulin…, Paris, A. Estienne et S. Cramoisy, 1626-1631, en trois volumes. L’ouvrage est mentionné dans un courrier que l’auteur adresse à Richelieu, d’Arles, le 26 avril 1632, conservé au Ministère des Affaires Étrangères, archives diplomatiques, centre de La Courneuve, coll. Mémoires & Documents France, vol. 804, f° 110- 111 ; publié dans Marie-Catherine Vignal Souleyreau (éd.), La correspondance du cardinal de Richelieu : au faîte du pouvoir, l’année 1632, Paris, éditions L’Harmattan, 2007, p. 185, et translation publiée en ligne texte 644. Jean Jaubert de Barrault évoque une épître dédicatoire à Richelieu. 

Joannis d’Hollanderii Belgæ Gandensis protonot. apostol. ac canonicid. Waldetrudis montibus Hannoniæ de nobilitate liber prodromus ex Schædis dionysi Harduini collectus… [Texte imprimé]. Antverpiæ, apud Gulielmum a Tongris sub signo Gryphi, 1621. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-7094 (2).

Lancelotz, Corneille (1574-1622). S. Aurelii Augustini Hipponensis episcopi et S. R. E. doctoris vita : piis omnibus, nec non de verâ fide, deque vitæ statu deliberantibus utilissima [Texte imprimé]. Auctore R. P. F. Cornelio Lancilotto erem. Augustiniano exprovinciali, S. theologiæ doctore. Antverpiæ, ex officina Plantiniana, apud viduam & filios Jo. Moreti [veuve et fils de Joannes Moretus], 1616. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-20925 (1).  

La Noue, Pierre de. La cavalerie françoise et italienne ou l’art de bien dresser les chevaux, selon les préceptes des bonnes écoles des deux nations [Texte imprimé]. Tant pour le plaisir de la carriere, et des carozels, que pour le service de la guerre. Par Pierre de La Noue. Strasbourg, chez Jac. de Heÿden chalcographe [Jacob Van Der Heyden], 1620, avec privilège du Roi octroyé à Claude Morillon en date du 6 février 1620. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1781.

Lansberge de Meulebeke, Philippe van (1561-1632). Philippi Lansbergii Tabulae motuum cœlestium perpetuæ ; ex omnium temporum observationibus constructæ, temporumque omnium observationibus consentientes. Item novae et genuinae motuum cœlestium theoricæ & astronomicarum observationum thesaurus [Texte imprimé]. Middelburgi Zelandiæ, apud Zachariam Romanum, 1632 et Lugduni Batavorum, ex officina typographica Guilielmi Christiani [Willem Christiaensz Van Der Boxe], 1632. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1250.

Le Lièvre, Jean. Histoire de l’antiquité et saincteté de la cité de Vienne en la Gaule celtique [Texte imprimé]. Par messire Jean Le Lièvre, bachelier en théologie, chanoine, sacristain, & abbé de S. Ferréol en la grande église dudit Vienne. Vienne, par Jean Poyet, 1623. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-14082.

Le Mire, Aubert (1573-1640). Diplomatum Belgicorum libri duo… Aubertus Miraeus,… eruebat et notis illustrabat [Texte imprimé]. Bruxellis, apud J. Pepermanum, 1628. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4510.  

Lepaige, Jean (v. 1575 – v. 1650) ; Lasne, Michel (v. 1590-1667) [graveur] ; Ragot, François († 1670) [graveur] ; Boudan, Alexandre (1600-1671) [dessinateur]. Bibliotheca præmonstratensis ordinis. Omnibus religiosis, præsertim vero sancti Augustini regulam profitentibus, utilis maximéque necessaria. Auctore fratre Joanne Le Paige, theologo Parisiensi, archimandriticæ præmonstratensis ecclesiæ canonico, & ejusdem ordinis syndico. Pars prior [-posterior] libros duos complexa [Texte imprimé]. Parisiis, [apud Adrianum Taupinart], 1633, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-4813.

Libavius, Andreas (v. 1560-1616) ; Keller, Georg (1568-1634) [graveur]. Syntagmatis selectorum undiquaque et perspicue traditorum alchymiæ arcanorum, tomus primus. In quem congesta sunt commentaria chymiæ hactenus desiderata : insertis passim scholiis, & commentationibus ipsis, ad penitissima hujus philosophiæ & medicinæ ducentibus [Texte imprimé]. Conscriptus et in IIX libros digestus. Studio Andreæ Libavii Med. D. P. C. & illustris Gymn. Casimiriani apud Coburgenses directoris, & professoris publici. Cum gratia & privilegio Cæsareo speciali ad decennium. Francofurti, excudebat Nicolaus Hoffmannus [Nikolaus Hoffmann], impensis Petri Kopffii [Peter Kopf], 1615, épître dédicatoire à Veit Ulrich Marschall von Ebnet (v. 1565 – v. 1625). Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1045 (1,1).

Libavius, Andreas (v. 1560-1616) ; Keller, Georg (1568-1634) [graveur]. Syntagmatis arcanorum chymicorum, ex optimis autoribus scriptis, impressis, experientiaque artifice collectorum, tomus secundus. In quem congesta sunt partim nova, eaque penitiora Spagyrorum secreta, partim prioris tomi nonnulla explicatius tradita, & inter ea etiam ænigmatica Quercetani, aliorumque hermeticorum non pauca studiose investigata, declarata & judicata [Texte imprimé], ab Andrea Libavio M. D. P. C. illustris Gymnasii Casimiriani in urbe Coburga directore, & professore publico. Cum indice copioso duplici, chymico & medico. Cum gratia & privileg. Cæsar. speciali ad decenniu. Francofurti excudebat Nicolaus Hoffmannus, impensis Petri Kopffii, 1613. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1045 (1,2).

Libavius, Andreas (v. 1560-1616). Appendix necessaria Syntagmatis arcanorum chymicorum Andreæ Libavii, M. D. P. C. Halli-Saxonis illustris Gymnasii apud Comburgenses directoris, professoris publ. et medici chymici-practici. In qua præter arcanorum nonnullorum expositionem & illustrationem, quorundam item medicorum hermeticorum, & mysticorum descriptionem, continentur defensiones geminæ, primum eorum quæ ab Henningo Scheunemano, & juniore Gramano sunt impugnata, postea quæ in transmutatoria metallorum à Nicolao Guiberto, Lotharingo, M. D. quibus fieri potuit viribus, sunt attentata [Texte imprimé]. Accesserunt : I. Judicium breve de dea Hippocratis, seu Hygeia argentea (argentipara) Henningi Scheunemani, quam nuper excogitavit ex commentariis nostris valde fugitivam, deserta causa fixorum istorum quæ volaticis Galenicis opposuit infeliciter ; II. Schema medicinæ hippocraticæ & hermeticæ simul, cujus rudimentum doctis censendum committitut, ut postea elabori possit ; III. Examen philosophiæ magicæ Crollii ; IV. Censura philosophiæ vitalis Joannis Hartmanni Marpurgici professoris ; V. Admonitio de regulis novæ rotæ, seu harmonicæ sphæræ Fratrum de societate Roseæ Crucis juxta famæ editæ indicem. Omnia studio & opera Andreæ Libavii, M. D. etc. Francofurti excudebat Nicolaus Hoffmannus [Nikolaus Hoffmann], impensis Petri Kopffii [Peter Kopf], 1615. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1045 (2).

Locre, Ferry de ; Locre, Philippe de [éditeur scientifique]. Ferreoli Locrii,… Chronicon belgicum, ab anno 258 ad annum usque 1600 continuo perductum… [Philippus Locrius edidit.] [Texte imprimé]. Atrebati, ex officina G. Riverii, 1616. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4443.

Longo, Francesco (1562-1625) ; Audran, Karl (1594-1674) [graveur]. Breviarium chronologicum pontificum & conciliorum omnium quæ à S. Petro ad hæc usque nostra tempora celebrata sunt in quo annuatim pontificum vitæ, eorumque constitutiones, & bullæ conciliorumque ipsom, tum generalium, tum provincialium omnium acta. Hæreticorum quoque, & eorum perversa dogmata, damnationes, confutationes que : schismata : persecutiones, eorumque extinctiones et denique quæcunque insigna in ipsa Dei Ecclesia hucusque acciderunt, breviter sed clare enarrantur omnia ex probatissimis scriptorum monumentis deprompta studio ac labore Fr. Francisci Longi a Coriolano capuccini [Texte imprimé]. Cum privilegiis summi Pontificis, sacræ Cæsareæ majestatis, Regis christ. & archiducis Flandriæ ad annos decem 1623. Lugduni, sumpt. Ludovici Prost [Louis Prost] hæredis Rouillé [héritiers de Guillaume Rouillé], 1623. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-3425.  

López Madera, Gregorio (1562-1649). Discursos de la certidumbre de las reliquias descubiertas en Granada desde el ano de 1588 hasta el de 1598 [Texte imprimé] Autor el doctor Greg°. Lopez Madera, fiscal de su Magestad en la chancilleria de la dicha ciudad. Dirigidos a illustrissimo S. Cardenal D Guevara inquisidor general destos Reinos del consejo destado de su Magestad. Impresso con licencia en Granada por Sebastian de Mena, 1601. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-1507.

López, Juan (1524-1632). Historia de los santos canonizados, y beatificados de la orden de predicadores [Texte imprimé]. Por don Fray Juan Lopes obispo de Monopoli, de la dicha orden. Valladolid, por Juan de Rueda, en la calle de Samano, 1622. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-3172.  

Malvezzi, Virgilio (1595-1654) ; Coriolano, Giovanni Battista (v. 1579-1649) [graveur] ; Coriolano, Bartolomeo (v. 1599 – v. 1676) [graveur]. Il ritratto del privato politico christiano estratto dall’originale d’alcune attioni del conte duca di S. Lucar, e scritto alla cattolica maesta di Filippo IIII. il Grande dal marchese Virgilio Malvezzi [Texte imprimé]. Bologna, presso Giacomo Monti, e Carlo Zenero, 1635. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-676.

Manni, Augustin (1547-1618) ; Van Schoel, Hendrik († 1622) [graveur]. Selectae historiae rerum memorabilium in Ecclesia Dei gestarum, auctore Augustino Manno… [Texte imprimé]. Romae, apud B. Zannettum, 1612. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-5517.

Marca, Pierre de (1594-1662). Histoire de Béarn, contenant l’origine des rois de Navarre, des ducs de Gascogne, marquis de Gothie, princes de Bearn, comtes de Carcassonne, de Foix & de Bigorre [Texte imprimé]. Avec diverses observations géographiques, & historiques, concernant principalement lesdits païs. Par Me Pierre de Marca, conseiller du Roi en ses conseils d’Estat & privé, & président en sa cour de parlement de Navarre. Paris, chez la veuve Jean Camusat, ruë Sainct Jacques, à la Toison d’or, 1640, avec privilège du Roi octroyé à Denyse de Courbes, veuve de Jean Camusat, en date du 15 novembre 1639, les notes de François de Moncade touchant les seigneurs de Béarn, et deux lettres écrites par lui à l’auteur. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2143.

Melzi, Ludovico (1567-1617) ; Varroy, Paul [traducteur]. Reigles militaires du chevalier Melzo touchant la cavallerie [Texte imprimé]. Traduictes d’italien en françois par Paul Varroy. Anvers, imprimerie de Geerard Wolsschat [Geeraerdt Van Wolsschaten] et Henry Aertssen [Hendrik Aertssens], librairie Ieronime Verdussen [Jérôme Verdussen], 1615. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1720.

Mérindol, Antoine (médecin d’Aix-en-Provence) ; Bonser, Jean [dessinateur et graveur]. Antonii Merindoli consiliarii medici, et in Aquensi academia primarii professoris Regii Ars medica in duas partes secta [Texte imprimé]. In qua non solum ea explicantur quæ ad medicinam discendam sunt necessaria : sed multa etiam, quæ theologos & philosophos recreare valeant, continentur. Cum indice duplici titulorum altero, altero contentorum amplissimo. Accessit sub finem exercitationum medicinalium decas unica. Aquis-Sextiis, typis Joannis Roize [Jean Roize] Reg. Universitat. ord. Typographi, 1633, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-856.

Messingham, Thomas (v. 1575 – v. 1638) [éditeur scientifique]. Florilegium insulæ sanctorum seu Vitæ et acta sanctorum Hiberniæ [Texte imprimé]. Quibus accesserunt non vulgaria monumenta hoc est sancti Patricii purgatorium, S. Malachiæ prophetia de summis pontificibus, aliaque nonnulla quorum elenchus post præfationem habetur. Omnia nunc primum partim es MS. codicibus, partim typis editis collegit, & publicabat Thomas Messinghamus sacerdos Hibernus, S. R. E. protonotarius, nec non seminarii Hibernorum Parisiis moderator. Parisiis, ex officina Sebastiani Cramoisy [Sébastien Cramoisy], via Jacobæa, sub Ciconiis, 1624. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-6488.

Meursius, Johannes (1579-1639). Joannis Meursii Historiæ Danicæ libri III, in quibus res commemorantur gestæ à Christiano I ac Joanne, ejus filio, et nepote Christiano II [Texte imprimé]. Hafniae, apud Moltkenium, 1631. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4964 (1).

Minerva, Paolo (1560-1645). Præsagitura temporum seu De præcognoscendis temporum mutationibus. Juxta triplicem viam cœlestem, meteorologicam, & terrestrem. Libri tres [Texte imprimé]. Auctore F. Paulo Minerva Barense ordinis prædicatorum sacræ theologiæ magistro. Opus sanè universis personarum ordinibus, ne dum jucundum, & utile, sed per quam necessarium, philosophis præsertim, medicis, mathematicis, nautis, agricolis, &c. Ubi in tertio, egregiè confutatur opinio de mobilitate terræ. Neapoli, ex typographia Constantini Vitalis, 1620. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1402.  

Miniani, N. Guerre d’ItaliaTra la sere.ma. rep.ca. di Venetia, e gli arciducali di casa d’Austria, et tra Filippo III re di Spagna, e Carlo Emanuele duca di Savoia, seguite dal l’anno MDCXV. Fino alla capitolatione di pace [Texte imprimé]. Descritte da Pomponio Emigliani milanese. Poistorf, Peter Gat, [après 1617]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-1377.

Monod, Pierre (s. j. 1586-1644) [attribué à]. Trattato del titolo regio dovuto alla Serenissima casa di Savoia [Texte imprimé]. Insieme con un ristretto delle rivolutioni del reame di Cipri appartenente alla corona dell’Altezza reale di Vittorio Amedeo duca di Savoia, prencipe di Piemonte, re di Cipri, etc. [exposé des droits au titre royal revendiqué par les ducs de Savoie, notamment à cause de leurs prétentions sur le royaume de Chypre]. Torino, Appresso gl’heredi di Gio Dominico Tarino [héritiers de Giovanni Domenico Tarino], 1633. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-1124.

Neuhusius, Edo (1581-1638). Edonis Neuhusii Theatrum ingenii humani: sive De cognoscenda hominum indole & secretis animi moribus. Libri II [Texte imprimé]. Amstelodami, typis Johannis Janssoni [Johannes Janssonius], 1633. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-14234.

Nifo, Agostino (v. 1473 – v. 1538). Augustini Niphi,… de Auguriis libri II, nec non de diebus criticis liber I nunc denuo excusi… His accesserunt Uraniae divinatricis, quoad Astrologiae generalia, libri II, jam primum in lucem evolantes, alas suppeditante Rodolpho Goclenio… [Texte imprimé]. Marpurgi, typis P. Egenolphi, 1614. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-7818.  

Nonnius, Ludovicus (v. 1553 – v. 1645). Ludovici Nonni medici Ichtyophagia sive De piscium esu commentarius [Texte imprimé]. Antverpiæ, apud Petrum & Joannem Belleros [Pierre et Jean Bellère], 1616. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-9718 (2).

Nonnius, Ludovicus (v. 1553 – v. 1645). Ludovici Nonni Diæteticon sive De re cibaria libri IV [Texte imprimé]. Antverpiæ, apud Petrum & Joannem Belleros [Pierre et Jean Bellère], 1627. Bibliothèque de l’arsenal, cote 8-S-9718 (1).  

Occo, Adolf (1524-1606). Impp. Romanorum numismata a Pompeio Magno ad Heraclium [Texte imprimé], editio altera, multis nummorum millibus aucta, per Adolphum Occone… Augustae Vindelicorum, [s.n.], 1601. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-7961.

Oller, Rafael (s. j.) ; Bonilla, Juan de (éditeur scientifique). Indice de las cosas más notables que se hallan en las quatro partes de los “Annales” y las dos de la “Historia” de Gerónimo Çurita,… y aora de nuevo corregido y emendado en esta segunda impressión [Texte imprimé]. Çaragoça, impr. por J. de Lanaja y Quartanet, 1621. Bibliothèque de l’arsenal, cote FOL-H-1470 (7).

Origanus, David (1558-1628). Annorum priorum 30 incipientium ab anno Christi 1595, & desinentium in annum 1624, ephemerides Brandenburgicæ coelestium motuum et temporum [Texte imprimé]; summa diligentia in luminaribus calculo duplici Tychonico & Prutenico, in reliquis planetis Prutenico seu Copernicæo elaboratæ, a Davide Origano glacense Germano, mathematico in Academia electorali Brandenburgica professore publ. & ordinario. Et accommodatæ horizonti Francofurtano ad Viadrum, cujus longit. est 36 part. 0/: latitudo 52 part. 20/: Nec non calendario novo gregoriano, veteri juliano, cujus usus paßim in compluribus Europæ, Asiæ & Africæ regnis viget : item Syrorum, Abißinorum ac Æthiopum, Judæorum, Ægyptiorum, Arabum Turcarum Indorum, & denique Persarum. Imprimebat sumptibus autoris Francofurti ad Viadrum Joannes Eichorn, 1609, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-3236 (1).

Origanus, David (1558-1628). Annorum posteriorum 30 incipientium ab anno Christi 1625, & desinentium in annum 1654, ephemerides Brandenburgicæ coelestium motuum et temporum [Texte imprimé] Summa diligentia in luminaribus calculo duplici Tychonico & Prutenico, in reliquis planetis Prutenico seu Copernicæo elaboratæ a Davide Origano glacense Germano, mathematico in Academia electorali Brandenburgica professore publ. & ordinario : Et accommodatæ horizonti Francofurtano ad Viadrum, cujus long. est 36 part. 0/. Latit. 52 part. 20/. Cum explicatione brevi festorum, Romanorum vererum & Græcorum, item Judæorum. Annexa etiam ratione, qua calendaria duo, Judaicum & Arabicum ad quævii tempora construi possunt. Francofurticis Viadrum anno 1609 typis Joannis Eichornii apud Davidem Reichardum bibliopolam Stetinensem. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-3236 (2).

Pace, Giulio (1550-1635). Julii Pacii a Beriga J. C. regii consiliarii, et juris ex prima sede in illustri Valentina Academia professoris. De dominio maris Hadriatici disceptatio, inter sereniss. Regem Hispaniarum ob regnum Neapolitanum, & sereniss. Rempublicam Venetam [Texte imprimé]. Lugduni, sumptibus Bartholomæi Vincentii [Barthélemy Vincent], 1619, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-6698 (2)

Pelletier, Caspar († 1639). Plantarum tum patriarum, tum exoticarum, in Walachria, Zeelandiæ insula, nascentium synonymia[Texte imprimé]. Authore Casparo Pilleterio Monspeliensi medicinæ doctore, ac inclytæ Middelburg. Reip. medico ordinario. Middelburgi, excudebat Richardus Schilders [Richard Schilders], Zeelandiæ ordinum typographus, 1610. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-8374.

Pérez, Antonio (1540-1611). Las obras y relaciones de Ant. Perez secretario de estado [Texte imprimé] que fue del rey de Espańa Don Phelippe II. deste nombre. [S. l.], por Juan de La Planche, 1631. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-12029.

Perret, Jacques (gentilhomme savoisien) ; Leu, Thomas de (v. 1555 – v. 1612) [graveur]. Des fortifications et artifices, architecture et perspective [Texte imprimé] de Jaques Perret gentilhomme savoysien. [S. l., 1620]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-S-1653.

Petrus, Suffridus (1527-1597) ; Furmer, Bernard Gerbrand ; Beka, Jean de. Historia veterum episcoporum Ultrajectinae sedis et comitum Hollandiae, explicata Chronico Johannis de Beca,… ab anno Nativitatis Christi usque ad annum 1345 et Historia Guilhelmi Hedae,… completa appendice usque ad annum Christi 1574, auctore Suffrido Petri,… Bernardo Furmerio,… recensente et notis illustrante [Texte imprimé]. Franequerae, excud. R. Doyema, 1612. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-5821 (1).

Pharetratus, Michael. M. Michaelis Pharetrati Tractatus de nobilitate in honore et precio habenda, cui accessit stemma nobilium Brandensteiniorum… [Texte imprimé]. Lipsiae, ex officina Grosiana, 1622. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-7094 (1).

Pierre de Saint-Joseph (1594-1662) [nom en religion, i. e. Comagère, Pierre de]. Suavis concordia humanae libertatis. Cum immobili certitudine praedestinationis & efficacia auxiliorum gratiae [Texte imprimé]. Juxta duas hocce tempore celebriores in scholis patrum Dominicanorum & patrum Societatis Jesu sententias. Authore Fr. Petro a S. Joseph Fuliensi. Parisiis, sumptibus Mathurini du Puis [Mathurin du Puis], 1639 avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-T-1504.  

Puget de La Serre, Jean (1594-1665) ; Van Der Horst, Nicolaus (1598-1646) [illustrateur] ;  Jode, Pieter de (1606 – v. 1674) [graveur] ; Galle, Corneille (1576-1650 ) [graveur]. Mausolée érigé à la mémoire immortelle de très-haulte, très-puissante, et très-auguste princesse Isabelle Claire Eugenie, d’Austriche, Infante d’Espagne [Texte imprimé]. Du commandement de la Reyne Mère du Roy très-chrestien. Par le sr. de La Serre, son historiographe. Enrichy de plusieurs figures. Bruxelles, chez Jean Pepermans, libraire juré, & imprimeur de la ville, demeurant à la Bible d’or, 1634, avec grâce et privilège. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2643 (1).

Qāḍī Mīr, Ḥusayn ibn Muʻīn al-Dīn ; Ecchellensis, Abraham (1605-1664) [traducteur en latin]. … Synopsis propositorum sapientiae arabum philosophorum inscripta speculum mundum repraesentans, ex arabico sermone latini jurisfacta ab Abrahamo Ecchellensis,… [Texte imprimé]. Parisiis, excudebat A. Vitray, 1641. Le texte arabe est la traduction de l’ouvrage écrit en persan par Hosayn al Maibod̲ī Qāḍī Mīr, et intitulé Jām i gītīnumā. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-117.

Raimondi, Eugenio (1593 – v. 1668) ; Perrey, Nicolò [graveur]. Delle caccie di Eugenio Raimondi Bresciano libri quattro. Aggiuntovi’n questa nuova’ mpressione il quinto libro della villa [Texte imprimé]. Napoli, per Lazaro Scoriggio, 1626. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-4507

Rhodius, Ambrosius (1577-1633). Optica Ambrosii Rhodii, Kembergensis, philosophiæ ac medicinæ doctoris, & mathematum professoris in Academia Leucorea. Cui additus est tractatus. De crepusculis [Texte imprimé]. Witebergæ, typis Laurentii Seuberlich, impensis Samuel Seelfisch, 1611. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-13895

Román de La Higuera, Gerónimo (1538-1611) ; Bivar, Francisco (1584 – v. 1634). Fl. Lucii Dextri Barcinonensis, viri clarissimi, Orientalis imperii præfecti prætorio, & D. Hieronymo amicissimi, Chronicon omnimodæ historiæ [Texte imprimé]. Primùm quidem eidem Hieronymo dicatum, sed eo ad superos translato, multis locis locupletarum, Paulo Orosio Tarraconensi iterum nuncupatum. Nunc demum opera et studio Fr. Francisci Bivarii Mantuæ-Carpetani, ex observantia S. Bernardi Cisterciensis monachi, ejúsque in Romana curia procuratoris generalis, ac S. theologiæ & philosophiæ magistri, commentariis apodicticis illustratum, quibus universa ecclesiastica historia, à Christo nato, per annos 430. rerum tam ad Italiam, Galliam, Germaniam, aliásve orbis christiani provincias spectantium, quàm ad Hispaniam, de qua bona ex parte disserit author, ad amussim expenditur. Ubi vulgare nihil, innumera vero quæ scriptorum penè omnium notitiam aufugerant, seu aliter quàm fuerint à recentioribus referantur, eáque admiratione dignissima, reperire licet. Lugduni, sumptibus Claudii Landry [Claude Landry], 1627, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-1064.

Ruscelli, Girolamo (v. 1500-1566). Sopplimento di Girolamo Ruscelli nell’ Istorie di Mgr. Paolo Giovio, nel quale è un Ragionamento intorno all’ Istoria, fatto da M. Dionigi Atanagi, et un Consiglio di Mgr. Giovio, raccolto dalle consulte di Papa Leone decimo per far l’impresa contra infideli, di nuovo ristampato… [Texte imprimé]. Venetia, al segno della Concordia, 1608, avec le chiffre du duc d’Orléans. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-1258.

Sandoval, Prudencio de (v. 1560 – v. 1620) ; Morales, Juan Bautista de [graveur]. Historia de la vida y hechos del emperador Carlos V. max. fortissimo. rey catholico de España y de las Indias, islas, y tierra firme del mar oceano [Texte imprimé]. Al catholico rey don Felipe III deste nombre nuestro señor. Por el maestro don fray Prudencio de Sandoval su coronista, obispo de Pamplona. Primera [-segunda] parte. Tratanse en esta primera [-segunda] parte los hechos desde el año 1500 hasta el de 1528 [desde el año 1528 hasta el de 1557, en que el Emperador se fue al cielo]. En Pamplona en casa de Bartholome ; Paris mercador librero, 1618 [i. e. 1614]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2372 (1).  

Scamozzi, Vincenzo (1552-1616) ; Pittoni, Giovanni Battista (1520-1583) [graveur]. Discorsi sopra l’antichita di Roma di Vicenzo Scamozzi architetto Vicentino con XL tavole in rame [Texte imprimé]. Venetia, appresso Francesco Valegio, 1617. Bibliothèque de l’Arsenal, cote EST-1331

Scappi, Bartolomeo (v. 1500-1577). Opera di Bartolomeo Scappi, mastro dell’arte del cucinare, con laquele si può ammaestrare qualsi voglia cuoco, scalco, trinciante, o mastro di casa [Texte imprimé]. Divisa in sei libri. … Con le figure che fanno dibisogno nella cucina. Aggiuntovi nuovamente Il trinciante, & Il mastro di casa. Dedicate al mag. M. Matteo Barbini cuoco, e scalco celeberrimo della citta di Venetia. Venetia, per Alessandro de Vecchi, 1622. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-2141.

Schönberger, Georg (1596-1645). Demonstratio et constructio horologiorum novorum [Texte imprimé]. Radio recto ; refracto in aqua ; reflexo in speculo ; solo magnete horas astronomicas, Italicas, Babylonicas indicantium. Ad serenissimum et reverendissimum dominum, dominum Leopoldum, archiducem Austriæ, &c. Authore Georgio Schönbergero Societatis Jesu, in archiducali Friburgo-Brisgoiorum universitate matheseos professore ordinario. Friburgi Brisgoiæ, apud Joannem Strasserum, 1622. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-3455.

Schonevelde, Stephanus a. Ichthyologia et nomenclaturæ animalium marinorum, fluviatilium, lacustrium, quæ in florentissimis ducatibus Slesvici et Holsatiæ & celeberrimo emporio Hamburgo occurrunt triviales [Texte imprimé]. Ac plerorumque hactenus desideratorum imagines, breves descriptiones, & explicationes auctore Stephano à Schonevelde doctore medico, cive Hamburg. Hamburgi, ex bibliopolio Heringiano [Michael Hering], 1624. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-S-1858 (2).

Selden, John (1584-1654). Analecton Anglobritannicon libri duo, quibus ea maxime quae ad civilem illius quae jam Anglia dicitur Magnae Britanniae partis antiquitus administrationem, res domi publicas, sacras, prophanas, statusque catastrophas usque ad Normanni adventum attinent, ex antiquis simul et neotericis depromta, temporum juxta seriem digesta historice et arctissime componuntur, opere et industria Joannis Selden… [Texte imprimé]. Francofurti, ex officina Paltheniana, 1615. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4982 (2).

Simon, Pedro ; Popma, Alardo de [graveur]. Primera parte de las noticias historiales de las conquistas de tierra firme en las Indias occidentales [Texte imprimé]. Compuesto por el padre fray Pedro Simon provincial de la serafico orden de San Francisco, del nuevo reyno de Granada en las Indias, lector jubilado en sacra theologia y qualificador del San Officio, hijo de la provincia de Carthagena en Castilla, natural de la Parilla obispado de Cuenca. Dirigido anvestro invictissimo y major monarca del Antiguo y Nuebo Mundo Philippo quarto en su real y supremo consejo de las Indias. S. l. con privilegio, del Rey nuestro señor, en Cuenca por Domingo de la Iglesia, 1627. Bibliothèque de l’arsenal, cote FOL-H-3143.

Snellius, Willebrordus (1580-1626) ; Hortensius, Martinus (1605-1639) [éditeur scientifique]. Willebrordi Snelli a Royen, R. F. Doctrinæ triangulorum canonicæ libri quatuor, quibus canonis sinuum, tangentium, & secantium constructio, triangulorum tam planorum quam sphæricorum expedita dimensio [Texte imprimé], breviter ac perspicuè traditur : post mortem autoris in lucem editi à Martino Hortensio Delfensi ; qui istis problematum geodæticorum & sphæricorum tractatus singulos adjunxit, quibus præcipuarum utriusque trigonometriæ propositionum usus declaratur. Lugduni Batavorum, ex officina Joannis Maire, 1627. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-13380 (1).

Spoelberch, Guilielmus (éditeur scientifique). Speculum vitae B. Francisci et sociorum ejus… a mendis expurgatum… [Texte imprimé]. Antverpiae, 1620. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-20925 (2).

Strevesdorff, Woltherus Henricus (o. e. s. a.). Primas Magdenburgensis, hoc est Series perantiqua et incontaminata successio… archiepiscoporum Magdenburgensium… Accessit… brevis refutatio historiae Udonis. Auctore F. Wolthero Henrico Strevesdorff… [Texte imprimé]. Coloniae Agrippinae, excudebat P. Metternich, 1633. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-4312 (2).

Sweerts, Emanuel (v. 1552-1612). Florilegium amplissimum et selectissimum, quo non, tantum varia diversorum florum præstantissimorum et nunquam antea exhibitorum genera, sed et raræ quamplurimæ indicarum plantarum, et radicum formæ, ad vivum partibus duabus, quatuor etiam linguis offeruntur et delineantur [Texte imprimé]. Autore Emanuele Sweertio Septimontio Batavo. Amstelodami apud Joannem Janssonium [Johannes Janssonius], 1631. Bibliothèque de l’arsenal, cote FOL-S-506.  

Tacite (v. 55 – v. 120) ; Sueyro, Emanuel [traducteur]. Las obras de C. Cornelio Tacito. Traducidas de latin en castellano por Emanuel Sueyro, natural de la ciudad de Anvers [Texte imprimé], dirigidas à Su Alteza Serenissima. Anvers, en casa de Pedro y Juan Bellero [Jean et Pierre Bellère], 1619. Bibliothèque de l’arsenal, cote 8-H-2998.

Tacite (v. 55- v. 120) ; Coloma, Carlos [traducteur]. Obras de Caio Cornelio Tacito [Texte imprimé]. En Duay, en casa de Marcos Wyon, 1629.Traduction, sans le texte original, des Annales et des Histoires, par Carlos Coloma, auquel est adressée l’épître dédicatoire, signée : « Fray Leandro de S. Martin » [John Jones]. Bibliothèque de l’arsenal, cote 4-H-1107

Tassin, Christophe. Cartes générales et particulières de toutes les costes de France, tant de la mer Océane que Méditerranée, où sont remarquées toutes les isles… [Document cartographique]. Paris, S. Cramoisy, [1634]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-237.

Teixeira, Pedro (v. 1570 – v. 1610). Relaciones de Pedro Teixeira d’el origen descendencia y succession de los reyes de Persia, y de Harmuz, y de un viage hecho por el mismo autor dende la India oriental hasta italia por tierra [Texte imprimé]. En Amberes en casa de Hieronymo Verdussen [Verdussen, Jérôme], 1610. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-H-1181.

Theatrum chemicum, praecipuos selectorum auctorum tractatus de chemiae et lapidis philosophici antiquitate… continens… Vol. III [, V] [Texte imprimé]. Argentorati, 1613-1622. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-12643 (5). Voir ci-dessous Zetzner, Lazare (éditeur scienifique).

Thibault d’Anvers, Girard (v. 1574-1627). Académie de l’espée de Girard Thibault d’Anvers [Texte imprimé]. Où se démonstrent par reigles mathématiques sur le fondement d’un cercle mystérieux la théorie et pratique des vrais et jusqu’à présent incognus secrets du maniement des armes à pied et à cheval. [Leiden], [B. et A. Elzevier], 1628-[1630]. Bibliothèque de l’arsenal, cote GR FOL-104.  

Van den Boetzelaer, Rutger Wessel (1566-1632). Rutgeri a Boetzeler ab Asperen De bono concordiæ oratio, dicta in auditorio maximo Academiæ Lugduno-Bat. XXIX. maii, anno 1618 [Texte imprimé]. Lugduni Batavorum, typis Isaaci Elzevirii [Elzevier, Isaac], 1618. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2643 (6).

Van den Keere, Pieter (1571-1646). Petri Kærii Germania inferior id est, XVII provinciarum ejus novæ et exactæ tabulæ geographicæ, cum luculentis singularum descriptionibus additis a Petro Montano [Texte imprimé]. Amstelodami impensis Pet. Kærii [Pieter Van den Keere], 1617. Bibliothèque de l’Arsenal, cote FOL-H-2601.

Van Waesberghe, Jan (chanoine de la collégiale de Lillers). Gerardi Montium, sive Altera imperialis Flandriae metropolis ejusque castellania, auctore Joanne Van Waesberghe… [Texte imprimé]. Bruxellae, apud J. Meerbecium, 1627. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 4-H-5702.

Vasari, Giorgio (1511-1574. Trattato della pittura del s. cavaliere Giorgio Vasari pittore, & architetto, nel quale si contiene, la prattica di essa, divisato in tre giornate. Et ridotto in ragionamenti, ne’quali si spiegan le invenzioni da lui dipinte in Firenze nel Palazzo di loro Altezze Serenissime. Con due tavole copiose [Texte imprimé]. In Firenze, appresso i Giunti [Giunta, Bernardo], 1619. Bibliothèque de l’arsenal, cote 4-S-3987.

Véron, François (1575-1649). Méthodes de traiter des controverses de religion, par la seule Escriture sainte, alléguée en termes exprez ou exposée par les saincts Pères séants ez conciles des cinq premiers siècles [Texte imprimé]… Enseignées et pratiquées par sainct Augustin… Par Francois Veron, docteur en théologie… Paris, chez Louys de Heuqueville, ruë sainct Jacques, à la Paix, 1638, avec privilège du Roi et approbation des docteurs. Catalogué d’après un exemplaire conservé à la BnF, l’exemplaire de Richelieu conservé à la Bibliothèque de l’Arsenal, sous la cote FOL-T-1742, est incomplet. Il lui manque le début de la deuxième partie.

Ville, Antoine de (1596-1658) ; David, Jérôme (v. 1605 – v. 1670) [graveur]. De la charge des gouverneurs des places [Texte imprimé]. Par Messire Anthoine de Ville chevalier : où sont contenus tous les ordres qu’on doit tenir pour préparer les choses nécessaires dans une place, tant pour la conserver, comme pour la deffendre, & pour s’empescher de toute sorte de surprises ; un discours facile pour reconnoistre tous les deffauts des places, & pour y sçavoir remédier ; un abrégé de la fortification, où il est traitté en quoy consiste sa perfection, & tout ce qu’un cavalier & un homme de commandement en doit sçavoir, pour en discourir, & pour s’en servir : de plus y est adjousté un traitté des parties de guerre. Paris, chez Matthieu Guillemot, ruë Sainct Jacques, au coin de la ruë de la Parcheminerie, 1639, avec privilège du Roi. Bibliothèque de l’arsenal, cote FOL-S-1733.

Wendelin, Marc Friedrich. Marci Friderici Wendelini Archi-Palatini. Admiranda Nili. Commentatione philologica geographica, historicâ, physica, & hieroglyphica, ex CCCXVIII. Autoribus, græcis & latinis vetustis & recentibus illustrata [Texte imprimé]. Cum triplici indice, uno capitum et summarum : altero autorum, qui allegantur & illustrantur : tertio rerum memorabilium : cui subjicitur totius opisculi methodus schematismo logico comprehensa. Francofurti, typis Wechelianis [héritiers d’André Wechel], sumptibus Danielis ac Davidis Aubriorum [Daniel et Davud Aubry], & Clementis Schleichii [Clemens Schleich], 1623. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-6698 (1).

Zaragoza de Heredia, Pedro Juan († v. 1629) ; Raisse, Arnould de (v. 1580-1644) [traducteur]. Vita beatae Mariæ Raggiæ sanctitate et miraculis inclytæ, ex insula Chio oriundæ: quæ tertii ord. S. Dominici regulam amplexa, obiit in Urbe an. 1600 [Texte imprimé]. Hispanicè quidem scripta auctore ex. D. R. P. Joanne Petro à Cæsar-Augustâ, dominicano. Deinde verò in Gallicum conversa ; et novissime latinitate donata, brevibusque adnotationibus marginalibus illustrata, ab Arnoldo de Raisse Duacensi, sancti Petri in eadem urbe canonico. Duaci, apud Marcum Wyon, typographum juratum, sub signo Phœnicis, 1622. Bibliothèque de l’arsenal, cote 8-H-20842 (2).

[Zarcalo, Duhovno, …hoc est Speculum spirituale….] [Texte imprimé]. [Venezia], [s.n.], [1621]. Bibliothèque de l’Arsenal, cote RESERVE-8-T-10769.

Zetzner, Lazare (1551-1616) [éditeur scientifique]. Theatrum chemicum, praecipuos selectorum auctorum tractatus de chemiae et lapidis philosophici antiquitate… continens… [Texte imprimé]. Argentorati, 1613. Bibliothèque de l’Arsenal, cote 8-S-12643 (1-4).  

Zurita, Jerónimo (1512-1580) [Zurita de Oliván, Gerónimo (éd.)]. Anales de la Corona de Aragón [Texte imprimé], compuestos por Gerónymo Çurita,… Va añadido de nuevo en esta impresión, en el último tomo, una Apología de Ambrosio de Morales, con un parecer del Dr. Juan Páez de Castro, todo en defensa destos Anales. Çaragoça, impr. por L. de Robles [-J. de Lanaja y Quartanet], 1610, 6 vol.. Bibliothèque de l’Arsenal, cotes FOL-H-1470 (1), FOL-H-1470 (2), FOL-H-1470 (3), FOL-H-1470 (4), FOL-H-1470 (5), FOL-H-1470 (6).

Il est à noter que les manuscrits de Michel Le Masle, prieur des Roches, l’un des premiers secrétaires de Richelieu, conservés à la BnF, dép. des Manuscrits, coll. Ms. fr., vol. 22960-22963, donnent par ailleurs des extraits des lectures théologiques de Richelieu5.

  • Cote Français 22960. Livres du P. Senault sur l’homme chrétien et sur l’homme criminel. — « Livre des esluz » (fol. 53). — « Théatre d’honneur » (fol. 69). — « Trésor chronologique du Père Romuald » (fol. 73). — « Discours contre l’abbé de Courzan » (fol. 127). — « Extraits du livre du Père Grizel » (fol. 139). — Sonnet de G. Colletet à Le Masle, 1654 (fol. 149). — « Projects de discours pour un chapitre général » (fol. 234). — Vers à M. « Des Roches », etc.
  • Cote Français 22961. « Livre de la science des saints, par le père Poiré » (fol. 5). — « La gallerie des femmes fortes » (fol. 127). — « Du jour de Noël, à Monseigneur le révérendissime évesque de Luçon » (fol. 139). — « Monita de lectione Scripturae » (fol. 144). — « Des années et du nombre des jours » (fol. 147), etc.
  • Cote Français 22962 . « L’homme spirituel » (fol. 3). —« Valère-Maxime », en français (fol. 103). — Vie de S. Bernard (fol. 105). — « Le bon mariage, par Maillard, Jésuite » (fol. 119). — « Testament de M. de La Hoguette » (fol. 151). — « Opuscules de La Mothe Le Vayer » (fol. 167), etc.
  • Cote Français 22963. « Histoire des évesques du Mans » (fol. 2). — « La cour sainte, » par le Père Caussin (fol. 7). — « Tacite françois, par Cerizières » (fol. 212). — « Le grand chemin qui perd le monde, » par le Père Hayneufve (fol. 251), etc.
  1. Ordonnance de dernière volonté de Monsieur le cardinal-duc de Richelieu en forme de testament. Par devant Pierre Falconis, notaire royal en la ville de Narbonne…, s.l.s.d. [1642], p. 19-24. []
  2. On trouve aussi un autre inventaire partiel à la bibliothèque Mazarine sous la cote Ms 2472. []
  3. Voir le courrier que Charles de Beauclerc (v. 1560-1630), secrétaire d’État à la Guerre entre 1626 et 1630, adresse à Denis Charpentier, secrétaire de Richelieu, le 11 février 1629, BnF, coll. Baluze, vol. 333, f° 11-12, translation publiée en ligne, texte 1270. []
  4. Voir le Voyage et inspection de M. de Séguiran sur les côtes de Provence, publié par Eugène Sue dans la Correspondance d’Henri d’Escoubleau de Sourdis, archevêque de Bordeaux, Paris, Société d’histoire de France, 1839, 3 volumes, tome III, p. 223-319. []
  5. Antoine Adam (éd.), Tallemant des Réaux : Historiettes, Paris, Gallimard, 1960, 2 volumes, coll. Bibliothèque de la Pléiade, tome I, p. 941. []

Le texte seul est utilisable sous licence Creative Commons Attribution Utilisation non commerciale Pas d’Œuvre dérivée 4.0 International. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont “Tous droits réservés”, sauf mention contraire.


OpenEdition vous propose de citer ce billet de la manière suivante :
Marie-Catherine Vignal Souleyreau (19 mars 2026). Aperçu de la bibliothèque de Richelieu. Correspondance et papiers d'État du cardinal de Richelieu. Consulté le 16 mai 2026 à l’adresse https://doi.org/10.58079/15woo


Laisser un commentaire

Votre adresse e-mail ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.